HOME

Warffum

Warffum telt iets meer dan 2300 inwoners. Volgens een legende in het levensverhaal van Liudger (8ste eeuw nC) zag de blinde bard Bernlef de bomen van de wierde Warffum op het moment dat hij door een wonder kon zien. Warffum was in de middeleeuwen belangrijk vanwege de Johannieter commanderij, het klooster. De twee Maltezer kruizen in het wapen van Warffum herinneren nog aan deze kloosterorde die ook wel ‘Maltezer Orde’ wordt genoemd. De wierde van Warffum is de grootste van Nederland.

Middeleeuwse zaal in de pastorie.

Op pad in het dorp

1. wierde [kaart]

De straten van Warffum lopen ongeveer recht over de wierde. Het is dus een rechthoekige wierde en geen radiaire wierde, waarbij de straten als de spaken van een wiel vanuit het middelpunt komen.
De wierde is ongeveer 5,75 meter hoog en in oppervlakte de grootste van Nederland. De Warffumermaar loopt vlak langs de westelijke rand van de wierde. Vanaf de Oosterstraat is er een vrij uitzicht naar Usquert. Je ziet daar goed hoe de wierde weer in het weiland overgaat.

2. pastorie [kaart]

Vlakbij de kerk, aan de rand van de wierde, ligt de pastorie. Een pastorie wordt ook ‘weem’ genoemd. Het gebouw is een middeleeuws steenhuis waaraan later, in de 17de, 18de en 19de eeuw, nieuwe delen zijn gebouwd. Een steenhuis is de voorloper van een burcht of borg.
De adellijke bewoners konden zich in de sterke steenhuizen terugtrekken als er gevaar dreigde. De dikke muren waren goed bestand tegen aanvallen. Het oude steenhuis ligt dicht bij de weg.De afmetingen van de stenen en de manier waarop ze zijn gemetseld laat zien dat het gebouw uit de 13de of 14de eeuw stamt.
De kerk bezat ‘pastorielanden’ en ‘kerkelanden’. De opbrengsten daarvan waren bestemd voor het onderhoud van de kerk en de eredienst. De pastoor had ook een eigen stuk land op de kwelder. Van de opbrengsten daarvan kon hij leven.
In de pastorie werd eeuwenlang een kerkschat verborgen gehouden, bestaande uit zilveren bekers, boeken en de kleding die door de pastoor tijdens de mis werd gebruikt. Na de reformatie mochten de katholieken de mis niet meer opdragen. Er was bij deze kerkschat ook een houten reliekschrijn, een kist waarin de restanten, of ‘relieken’, van een heilige werden bewaard. De kerkschat is nu in het Groninger Museum.

3. boerderij Het Klooster [kaart]

Het Warffumerklooster wordt voor het eerst genoemd in een bron uit 1284, maar bestond toen vermoedelijk al geruime tijd.
In een verslag uit het jaar 1495 lezen we dat het klooster werd bewoond door twee kapelaans, een ‘commandeur’ (de leider van het klooster) en ongeveer 60 nonnen die zich bezighielden met het lezen, en zingen van gebeden.
Rond 1540 werd het klooster bewoond door 4 priesters en 80 nonnen, waarmee het Warffummerklooster voor zover bekend de grootste Johannieter commanderij van het land was. Het klooster van Warffum was dus een vrouwenklooster. De vele nonnen stonden in 1533 onder leiding van een priorin.

4. kloosterwierde [kaart]

De ‘Oosterwierde’, ook wel ‘Kloosterwierde’ genoemd, ligt aan de zuidkant, net even buiten Warffum. Je kunt de wierde vanaf het station goed in het landschap zien liggen.  Deze wierde hoorde bij het Warffumerklooster.
We weten niet precies wat er op de wierde heeft gestaan, want er is nog geen uitvoerig onderzoek gedaan. Er zijn wel resten van een oude boerderij teruggevonden. Het land rond een klooster was meestal bestemd voor eigen gebruik en wordt ‘corpusland’ genoemd. Het corpusland bestond uit akkerland, weiland en hooiland.
Op de akkers werd vooral gerst verbouwd. Gerst werd 's winters gebruikt als extra veevoer en voor het brouwen van bier. Op de weilanden graasden de runderen die het klooster voorzagen van melk, boter en kaas.

5. Rijks-HBS [kaart]

In de 19de eeuw kwam er behoefte aan een nieuw type school, de zogenaamde Hogere Burger School, of HBS. De eerste Rijks-HBS op het platteland en in het noorden is gebouwd in Warffum. Het gebouw uit 1868 kreeg de naam ‘Pallas Athene’, dat is de godin van de wijsheid.
De school was in de wijde omgeving bekend. De HBS heet nu ‘Hogeland College’ en is gevestigd op een andere locatie. Het schoolgebouw werd tot 1975 ook gebruikt door de gemeentelijke landbouwschool, totdat deze school naar Wageningen verhuisde. Na de verhuizing van de school kreeg het gebouw verschillende functies. Nu zijn er woningen in gevestigd.

6. gymlokaal [kaart]

Het gymnastieklokaal is een beschermd rijksmonument. Het gebouw uit 1925 is een goed voorbeeld van een mode in de architectuur die we in Groningen en Friesland in deze periode vaak zien: de Amsterdamse School. Het gebouw maakt gebruik van lange lijnen en ritmische ordening van bouwelementen.
Door het materiaalgebruik ziet het eruit als een schuur, maar alles is doordacht en uitgewerkt, tot en met de ritmische geometrische elementen van de façade.
Het lokaal is beschermd vanwege zijn ouderdom, de bijzondere vormgeving, de vorm van het dak, het materiaalgebruik en de zeldzaamheid.

7. joodse begraafplaats [kaart]

In de 19de eeuw kwamen er veel joden uit Oost- en Midden-Europa en uit Spanje en Portugal naar Nederland. Er was behoefte aan een eigen plek om de overledenen te begraven. Vaak werd een deel van de algemene begraafplaats voor de joodse graven gereserveerd.
In 1885 kregen de joodse inwoners van Warffum een plaats om hun doden te begraven. Aan de rechtopstaande stenen kun je zien dat de mensen vooral uit Oost- en Midden-Europa kwamen. Joden uit Spanje en Portugal werden meestal onder liggende stenen begraven.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog verloor Warffum vrijwel alle leden van de joodse gemeenschap. Op de begraafplaats is een monument ter nagedachtenis van de 22 joodse slachtoffers opgericht.
Een joodse begraafplaats wordt ‘Bet Chajiem’ (Huis van het Leven), of ‘Bet Kevarot’ (Huis der Graven) genoemd.

8. Westervalge [kaart]

Net buiten de Groningse dorpen en op de flanken van de wierden lagen vroeger kleine stukjes akkerland, de zogenaamde ‘valgen’. Deze stukjes grond werden vooral gebruikt voor het verbouwen van granen. De smalle akkers waren vaak gemeenschappelijk bezit. In Warffum lagen ze aan de west- en de oostzijde van het dorp. Daarom vind je daar nu nog straatnamen als Westervalge en Oostervalge.
De valgen werden niet door hekken of  bomen van elkaar gescheiden. Ook nu nog zie je in Warffum dat de valgen een open en aaneengesloten landschap vormen. Het woord ‘valge’ komt van ‘vaalgen’ dat ‘ondiep ploegen’ betekent. Een valge is een omgeploegd stuk braakland.

9. Oude Dijk [kaart]

De Oude Dijk was de eerste zeewering die de Groninger kust in de 12de eeuw afsloot vanaf Hornhuizen tot Uithuizermeeden. Deze dijk is bij Warffum op een aantal plaatsen nog goed zichtbaar. Het is een stuk historisch landschap. Er grazen nog altijd schapen op de dijk.
De dijk werd aangelegd op een hoogte van ongeveer 1,5 meter boven Nieuw Amsterdams Peil (NAP). Daarna is de dijk nog enkele malen opgehoogd tot uiteindelijk 3,5 meter boven NAP. De precieze ouderdom van deze dijk is niet bekend.

10. De Klief [kaart]

In de 19de eeuw zorgde landbouwer Geert Reinders ervoor dat schepen de Noordpolder konden bereiken. Er werd een kanaal gegraven vanaf de Oude Dijk dwars door de Middendijk naar het polderkanaal. Van daaruit konden schepen naar de haven Noordpolderzijl. In de Oude Dijk werd een schutsluis, ook 'verlaat' genoemd, aangelegd en in de Middendijk kwam een gemetselde sluis of ‘klief’ met beweegbare deuren.

11. Middendijk [kaart]

Tijdens de beruchte Kerstvloed van 1717 spoelden de Oude Dijken bij Warffum bijna helemaal weg. In het Waddengebied werden in die nacht 2000 mensen en ongeveer 35.000 schapen, geiten, paarden en koeien door het stijgende water verrast.
Na deze ramp gaf de provincie de opdracht om de bestaande dijk te verhogen tot een zogenaamde 'zeewerende' dijk met een hoogte van 2,5 meter, dat gebeurde in 1718. In 1776 werd de dijk opnieuw verhoogd. Tegenwoordig heeft de dijk een hoogte van 5 meter boven het Nieuw Amsterdams Peil (NAP).
Nadat in 1811 twee kilometer verderop een nieuwe dijk werd aangelegd, werd deze dijk  een zogenaamde 'slaperdijk'. Een slaperdijk ligt niet direct aan zee, maar verder in het binnenland. De dijk hoeft pas iets te doen als de buitenste dijk, de 'waker' het begeeft. De slaperdijk kreeg de naam “Middendijk”, omdat hij nu tussen de nieuwe zeedijk en de Oude Dijk in lag.

12. Transformatorhuis [kaart]

Ze staan overal, maar ze vallen niet op: transformatorhuisjes. Elektriciteit kwam vanaf het einde van de 19de eeuw beschikbaar in West-Europa. In Nederland werd het elektriciteitsnet in de eerste 30 jaar van de 20ste eeuw snel uitgebreid. In de jaren tussen de wereldoorlogen kregen de meeste Nederlandse huishoudens een aansluiting op het elektriciteitsnet.
Om de hoogspanning uit de energiecentrale te veranderen in de spanning die in de woningen werd gebruikt waren in de buurt van dorpen en in steden transformatoren nodig.
De transformatorhuisjes zijn vaak gebouwd volgens de bouwkundige mode van hun tijd en daarom zijn ze zo interessant.
De vormen en materialen van het transformatorhuisje bij Breede herinneren aan de Amsterdamse School, een richting in de architectuur die in de jaren 20 van de 20ste eeuw in de mode was.

13. herberg Rust een Weinig [kaart]

In de herberg “Rust een Weinig” gelegen bij de ‘Bieuwketil’, een historische brug over de trekvaart tussen Warffum en Onderdendam, konden reizigers zich ontspannen.
De herberg was 's winters populair bij  schaatsers die er even pauzeerden tijdens hun tocht over het ijs.
Herbergen zoals ‘Rust een Weinig’ werden regelmatig bezocht door rondtrekkende kooplieden, ‘kiepkerels’ genoemd, die met een kist vol handelswaar, meestal potten en pannen en andere nuttige waren, langs boerderijen en herbergen trokken.

14. Noordpolder [kaart]

Het aanleggen van de Noordpolder in 1811 was een heel werk. Er waren 415 paarden en 315 arbeiders nodig voor het aanleggen van een meer dan 11 kilometer lange dijk rondom de kwelders tussen de Middendijk en de Waddenzee. Op 1 november 1811 was de dijk klaar en kon worden begonnen met de inrichting van de polder. Er werden 35 nieuwe boerderijen gebouwd.
Door deze inpoldering lagen de wierden Groot en Klein Zeewijk, waar vee gehouden werd, nu niet meer buiten de dijken.

Direct naar de kaart op Google maps »

TOP

Kijk voor meer informatie op:

terpenenwierdenland.nl en

educatie.terpenenwierdenland.nl